Το Ιτζάν, σημαντικός οικισμός των Μάγια στη Γουατεμάλα, άδειασε σχεδόν ολοκληρωτικά χωρίς να έχει περάσει περίοδο ξηρασίας, σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2025. Το εύρημα αμφισβητεί την ερμηνεία που διατυπώθηκε πριν από τρεις δεκαετίες — ότι η ανομβρία ήταν η μοναδική ή κύρια αιτία της κατάρρευσης — και εντάσσεται σε μια σειρά ερευνών του τελευταίου χρόνου, τις οποίες παρουσίασε η Washington Post και μετέφερε το LiFO την Κυριακή 25 Οκτωβρίου.

Στο Μπελίζ, έρευνα που δημοσιεύθηκε τον Σεπτέμβριο του 2026 και ανέλυσε 294 θέσεις των Μάγια κατέληξε στο αντίστροφο από το αναμενόμενο: οι περιοχές με τις περισσότερες βροχοπτώσεις ερήμωσαν νωρίτερα από τις ξηρότερες. Μια τρίτη μελέτη εκτιμά ότι μια ξηρασία σε πρωιμότερη φάση μπορεί να λειτούργησε αντίστροφα, τραβώντας περισσότερο κόσμο στα αστικά κέντρα αντί να τον διώξει.

Η απάντηση δεν είναι μία, και ο λόγος είναι ιστορικός: οι Μάγια δεν συγκρότησαν ποτέ ενιαίο κράτος, αλλά ένα δίκτυο αλληλένδετων πόλεων-κρατών που απλωνόταν σε εδάφη του σημερινού Μεξικού, του Μπελίζ, της Γουατεμάλας, της Ονδούρας και του Ελ Σαλβαδόρ. Οι πόλεις συναλλάσσονταν και πολεμούσαν μεταξύ τους· ανάμεσα στο 760 και το 930 μ.Χ. άρχισαν να ερημώνουν διαδοχικά, αν και ο λαός έμεινε στον τόπο και ζει εκεί ως τις μέρες μας.

Η θεωρία του κλίματος κέρδισε έδαφος τη δεκαετία του 1990, όταν ανάλυση ισοτόπων οξυγόνου από ιζήματα της λίμνης Τσιτσανκανάμπ (Chichancanab), στη χερσόνησο Γιουκατάν, έδειξε ότι η περιοχή γνώρισε ξηρασίες από τις σφοδρότερες των τελευταίων επτά χιλιάδων ετών. Η εκδοχή που επικράτησε έκανε λόγο για μια σειρά πρωτοφανών ξηρασιών ανάμεσα στο 760 και το 910 μ.Χ., που αποξήραναν τα εδάφη των Μάγια και προκάλεσαν μαζική έξοδο από τις πόλεις. Τα γραπτά στοιχεία όμως είναι ελάχιστα: Ισπανοί ιεραπόστολοι έκαψαν το μεγαλύτερο μέρος των αρχείων, και οι ερευνητές στηρίζονται πλέον σε ανασκαφές, επιγραφές και ιζήματα.

Στην έρευνα δεν αρκεί πλέον μία και μόνη αιτία. «Υπήρχε μια ενιαία, εύκολη απάντηση και στη συνέχεια πήγαμε και την περιπλέξαμε παραπάνω», λέει ο ανθρωπολόγος Alec McLellan, του Πανεπιστημίου Western του Οντάριο, προσθέτοντας ότι οι διαφωνίες στον κλάδο παραμένουν πολλές. Ο γεωγράφος Benjamin Gwinneth, του Πανεπιστημίου του Μοντρεάλ, υπογραμμίζει ότι οι νέες αναλύσεις δεν εξοβελίζουν το κλίμα — του προσθέτουν «απαραίτητες αποχρώσεις». Η ανομβρία, από μόνη της, μπορεί να μην έφτανε για να προκαλέσει την κατάρρευση, όμως επιδείνωσε υπάρχοντα προβλήματα ή πρόσθεσε νέα.

Σε ένα τόσο πυκνό δίκτυο, η κρίση ταξίδευε: το εμπόριο και οι μετακινήσεις πληθυσμών μετέφεραν τις συνέπειες από τη μία πόλη στην άλλη, ώστε ακόμη και περιοχές με αρκετή βροχή βρέθηκαν αντιμέτωπες με πολιτική αναταραχή, πολέμους και κύματα φυγής. «Οι σύγχρονες κοινωνίες σπάνια αντιμετωπίζουν έναν μόνο παράγοντα πίεσης», λέει ο περιβαλλοντικός επιστήμονας Matt Waters, του Πανεπιστημίου Auburn, για τον οποίο οι Μάγια είναι «ένα εξαιρετικό και πραγματικό ανάλογο για το παρόν».